ಧರೆಗೆ ದೊಡ್ಡವರು ಮಂಟೇಸ್ವಾಮಿ: ಜನಪದ ಧರ್ಮ, ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಯಾತ್ರಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಜೀವಂತ ಪರಂಪರೆ

ವರದಿ :-ವಡ್ಡರಕೊಪ್ಪಲು ಶಿವರಾಮು.

ಕರ್ನಾಟಕದ ಜನಪದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಉಳಿದಿರುವ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಂಸ್ಕೃತಿಕ ನದಿ ಹರಿದಾಡುತ್ತಿದೆ. ಅದು ಮಂಟೇಸ್ವಾಮಿ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಮೂಲಕ ರೂಪುಗೊಂಡ ಭಕ್ತಿಯ, ಕಾವ್ಯದ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯದ ಸಂಯೋಜಿತ ಧಾರೆ. “ಆದಿಗುರು ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು ಧರೆಗೆ ದೊಡ್ಡವರು ಪರಂಜ್ಯೋತಿ ಗುರು ಮಂಟೇದಲಿಂಗಯ್ಯ ಕಾಲಜ್ಞಾನ ಸಾರಿದ ಕಂಡಾಯದೊಡೆಯ” ಎಂಬ ವಚನದಂತೆ ಮಂಟೇಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಪರಂಜ್ಯೋತಿಯ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು, ಧರೆಗೆ ದೊಡ್ಡವರಾಗಿ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವ ಭಕ್ತರ ಭಾವನೆ ಇಂದಿಗೂ ಅಚಲವಾಗಿದೆ. ಮಂಟೇಸ್ವಾಮಿ ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವಲ್ಲ; ಅವರು ಜನಪದ ಕಾವ್ಯದ ಕಥಾನಾಯಕ, ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಣೆಯ ಸಂಕೇತ ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಯಾತ್ರಾಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸುವ ಪರಂಪರೆಯ ಮೂಲಪುರುಷರೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಮಂಟೇಸ್ವಾಮಿ ಕುರಿತ ಖಚಿತ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಗಳು ಲಭ್ಯವಾಗದಿದ್ದರೂ, “ಮಂಟೇಸ್ವಾಮಿ ಕಾವ್ಯ” ಎಂಬ ಜನಪದ ಕಾವ್ಯವು ಅವರ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಉಳಿಸಿದೆ. ಈ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಂಟೇಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು “ಧರೆಗೆ ದೊಡ್ಡವರು” ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಪರಾತ್ಪರ ಪರಂಜ್ಯೋತಿ, ಪರಶಿವಮೂರ್ತಿಯ ಪ್ರತಿರೂಪವೆಂದು ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾವ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ಅವರು ಕೈಲಾಸದಿಂದ ಭೂಲೋಕಕ್ಕೆ ಬಂದ ದೈವಿಕ ಶಕ್ತಿ ಎಂಬ ಭಾವಚಿತ್ರ ಮೂಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕಲ್ಯಾಣದ ಬಸವೇಶ್ವರರ ದೃಢಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಭೂಮಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿದರು ಎನ್ನುವ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಕೂಡ ಜನಪದದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತವೆ.

ಕಲ್ಯಾಣದ ಶರಣರ ಉಲ್ಲೇಖ ಮಂಟೇಸ್ವಾಮಿ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ, ಅವರ ಕಾಲವನ್ನು ಬಸವೇಶ್ವರರ ಕಾಲದ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಇರಬಹುದು ಎಂದು ಜನಪದ ಸಂಶೋಧಕರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ. ಕಾವ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ಮಂಟೇಸ್ವಾಮಿ ಕಲ್ಯಾಣದಲ್ಲಿ ಹರಳಯ್ಯನ ಬೂದಿಗುಡ್ಡೆಯ ಮೇಲೆ ವಿಲಕ್ಷಣ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು, ಬಸವೇಶ್ವರರಿಂದ ಗೌರವಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸ್ವಾಗತಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಶರಣರ ಒತ್ತಾಯದ ನಡುವೆ ತಮ್ಮ ಆತ್ಮೀಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ ನಂತರ, ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣ ಕೈಗೊಂಡರು ಎಂದು ಕಾವ್ಯ ಬಣ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಯಾತ್ರೆಯು ಕೇವಲ ಸ್ಥಳಾಂತರವಲ್ಲ; ಅದು ಜನಪದ ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಆರಂಭವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಮಂಟೇಸ್ವಾಮಿ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸುವ ಶಿಷ್ಯರಲ್ಲಿ ರಾಚಪ್ಪಾಜಿ, ಅವರ ತಂಗಿ ಚೆನ್ನಾಜಮ್ಮ, ಫಲಾಹಾರದಯ್ಯ, ದೊಡ್ಡಮ್ಮತಾಯಿ, ಲಿಂಗಾಯ, ಚೆನ್ನಯ್ಯ, ಹರಳಯ್ಯ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಪ್ಪಾಜಿ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಶಿಷ್ಯರ ಮೂಲಕವೇ ಮಂಟೇಸ್ವಾಮಿ ಪರಂಪರೆ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಾಚಪ್ಪಾಜಿ ಮತ್ತು ಚೆನ್ನಾಜಮ್ಮ ಅವರ ಹೆಸರುಗಳು ಕಪ್ಪಡಿ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಸಿದ್ಧಪ್ಪಾಜಿ ಮಂಟೇಸ್ವಾಮಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಶಿಷ್ಯನಾಗಿ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಿದ ವ್ಯಕ್ತಿ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

“ಮಂಟೇಸ್ವಾಮಿ” ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಉಗಮವೂ ಜನಪದ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ವಿವರಣೆಗೊಂಡಿದೆ. ಮಳವಳ್ಳಿ ಸಮೀಪದ ಆದಿಹೊನ್ನಾಯಕನ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಬಳೆ ಮುದ್ದಮ್ಮ ಎಂಬ ಮಹಿಳೆಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಭಿಕ್ಷೆ ಕೇಳಲು ಬಂದಾಗ, ಅವರ ಆಗಮನದಿಂದ ಹಸು ಬೆದರಿ ಹಾಲು ಸುರಿದ ಘಟನೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೋಪಗೊಂಡ ಮುದ್ದಮ್ಮ “ಹಾಳಾದ ಮಂಟೇದಯ್ಯ ಮುಂದೆ ಹೋಗು” ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ, “ಮಂಟೇ” ಎಂಬ ಪದ ಉರುಳಿ ಬೀಳುವುದು ಅಥವಾ ಬಿದ್ದು ಹೋಗುವುದು ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಅದನ್ನೇ ಮಂಟೇಸ್ವಾಮಿ ತಮ್ಮ ಹೆಸರಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು ಎಂಬ ಕಥನ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಇದು ಜನಪದದಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿನ ರೂಪುಗೊಳಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ಉದಾಹರಣೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಂಟೇಸ್ವಾಮಿಯ ಯಾತ್ರೆ ಕಲ್ಯಾಣದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದಂತೆ, ಅವರ ಶಿಷ್ಯರ ವಲಯವೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಯಿತು. ಕೊಡೇಕಲ್ಲು ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ವಿಜಯನಗರದವರೆಗೆ ನಡೆದ ಘಟನೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಚಪ್ಪಾಜಿಯ ಪವಾಡಗಳ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಕೇಳಿಬರುತ್ತವೆ. ವಿಜಯನಗರದ ಗಾರುಡಿಗರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಅವರನ್ನು ಶಿಷ್ಯರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು ಎನ್ನುವ ಕಾವ್ಯಚಿತ್ರಣವು ಮಂಟೇಸ್ವಾಮಿ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಗೆ ಮಂಟೇಸ್ವಾಮಿ ಮಳವಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕುಂದೂರು ಬೆಟ್ಟದ ಸಮೀಪದ ಬೊಪ್ಪೇಗೌಡನಪುರವನ್ನು ತಮ್ಮ ತಪೋಭೂಮಿಯಾಗಿ ಆರಿಸಿಕೊಂಡರು. ಮೊದಲು ಕಾಡಂಕನಹಳ್ಳಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಊರು, ಅವರ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಿಂದ ಬೊಪ್ಪೇಗೌಡನಪುರ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಯಿತು ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ.

ಬೊಪ್ಪೇಗೌಡನಪುರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ನಂತರ ಮಂಟೇಸ್ವಾಮಿ ತಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯರನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ರೂಪುಗೊಳಿಸುವ ಕಾರ್ಯ ಕೈಗೊಂಡರು. ಬಾಲಕೆಂಪಣ್ಣ ಎಂಬ ಯುವಕನನ್ನು ಸಿದ್ಧಪ್ಪಾಜಿಯಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಿಸಿದ ಕಥಾನಕ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ. ಐಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದ ಆತನನ್ನು ತಪಸ್ಸಿನ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ತರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹಲವು ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಯಿತು ಎಂಬ ಜನಪದ ಕಥನ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಕುಂದೂರು ಬೆಟ್ಟದ ಕಾಳಿಂಗನ ಗವಿಯಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ತಪಸ್ಸಿನ ಬಳಿಕ ಸಿದ್ಧಪ್ಪಾಜಿಯಾಗಿ ಅವನು ಪರಿವರ್ತಿತನಾದನೆಂಬ ವಿವರ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಸಿದ್ಧಪ್ಪಾಜಿ ಮಂಟೇಸ್ವಾಮಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುವ ಮೊದಲ ನೀಲಗಾರನಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು.

ಮಂಟೇಸ್ವಾಮಿ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಯಾತ್ರಾಸ್ಥಳಗಳು ಕರ್ನಾಟಕದ ವಿಭಿನ್ನ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ. ಮಳವಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಬೊಪ್ಪೇಗೌಡನಪುರದಲ್ಲಿ ಆದಿಗುರು ಮಂಟೇಸ್ವಾಮಿಯ ಗದ್ದಿಗೆ, ಪೂರ್ವಘಟ್ಟದ ಚಿಕ್ಕಲ್ಲೂರಿನಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಪ್ಪಾಜಿಯ ಗದ್ದಿಗೆ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣರಾಜನಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕಪ್ಪಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಚಪ್ಪಾಜಿಯ ಗದ್ದಿಗೆ ಇವೆ. ಈ ಮೂರು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಮುಖ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಭಕ್ತರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತವೆ. ಕಪ್ಪಡಿ ಕ್ಷೇತ್ರವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸತ್ಯಪ್ರಮಾಣದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದಿದ್ದು, ಸಾಮಾಜಿಕ ವ್ಯಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸಲು ಜನರು ಇಲ್ಲಿ ಶಪಥ ಮಾಡುವ ಪದ್ಧತಿ ಇಂದಿಗೂ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ.

ಜುಲೈ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುವ ಮಂಟೇಸ್ವಾಮಿ ಹಬ್ಬವು ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಮುಖ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದು ಸಿದ್ಧಪ್ಪಾಜಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಬ್ಬವಾಗಿದ್ದು, ಅವರನ್ನು “ಮಾರೀರ ಮಸಣೇರ ಗಂಡ” ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ಲೇಗು ಸೇರಿದಂತೆ ಅಂಟುಜಾಡ್ಯಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡುವ ದೇವತೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಈ ಆಚರಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಈ ಹಬ್ಬದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರು ಹರಕೆ ತೀರಿಸುವುದು, ಸಮೂಹ ಪೂಜೆ, ಜನಪದ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯ ಸಮಾಗಮಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ.

ಮಂಟೇಸ್ವಾಮಿ ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲದೆ, ವೃತ್ತಿ ಗಾಯಕರಾದ ನೀಲಗಾರರ ಮೂಲಕ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ. ನೀಲಗಾರರು ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾ ಈ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ತಲೆಮಾರುಗಳಿಂದ ಸಾಗಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಮಠಗಳಿಗೆ ಕಾಣಿಕೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದು, ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಜಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಣಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಭಕ್ತರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಆಚರಣೆಗಳಾಗಿ ಉಳಿದಿವೆ. ಕಪ್ಪಡಿ ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕಲ್ಲೂರಿನ ಜಾತ್ರೆಗಳು ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಪಡೆದಿವೆ.

ಒಟ್ಟಾರೆ, ಮಂಟೇಸ್ವಾಮಿ ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಕರ್ನಾಟಕದ ಜನಪದ ಧರ್ಮದ ಜೀವಂತ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಾಗಿದೆ. ಇತಿಹಾಸ, ಕಾವ್ಯ, ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳ ಸಮನ್ವಯದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಈ ಪರಂಪರೆ ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ. ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಕಾಲದ ನಡುವೆ ಕೂಡ ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯ ತನ್ನದೇ ಆದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಭಕ್ತರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧರೆಗೆ ದೊಡ್ಡವರ ಪರಂಜ್ಯೋತಿಯಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಿದೆ.